Jak rozpoznać i leczyć łuszczycę

Czym jest łuszczyca, jakie daje objawy, jak ją rozpoznać i leczyć, a także jak zapobiegać jej zaostrzeniom – przeczytasz w naszym artykule.

Łuszczyca to przewlekła choroba skóry, w której na ciele pojawiają się blaszki pokryte srebrzystymi łuskami. Mogą być zlokalizowane na łokciach, brzuchu, plecach, owłosionej skórze głowy i w innych miejscach. W łagodnych przypadkach objawy są prawie niewidoczne, ale w ciężkich postaciach mogą zostać zajęte nawet stawy, co prędzej czy później prowadzi do niepełnosprawności.

Łuszczyca była opisywana już w starożytnym Egipcie i starożytnej Grecji, ale wówczas nie była uznawana za odrębną chorobę skóry. W średniowieczu często mylono ją z trądem ze względu na podobieństwo zmian zewnętrznych, a takie osoby bywają izolowane nawet od swoich rodzin.

Pod koniec XVIII wieku dermatolog Robert Willan po raz pierwszy wyróżnił łuszczycę jako odrębną jednostkę chorobową, choć choroba nie zawsze była łatwa do odróżnienia od egzemy czy kiły. Dopiero w 1841 roku austriacki dermatolog Ferdinand von Hebra wprowadził termin „psoriasis”, który jest używany do dziś.

Dermatolodzy wyróżniają następujące typy łuszczycy:

• łuszczyca zwyczajna przewlekła – najczęstsza postać, stanowiąca około 80% wszystkich przypadków. Zwykle zajęte są powierzchnie zewnętrzne kolan i łokci oraz owłosiona skóra głowy – skóra pokryta jest czerwonymi blaszkami o wyraźnych brzegach i łuskach;
• łuszczyca kropelkowata – rzadsza, zwykle zaczyna się u dzieci i młodych osób jako nagły wysiew z grudkami (krostkami) i małymi blaszczkami (mniej niż 1 cm średnicy). Uwaga. W większości przypadków łuszczyca kropelkowata pojawia się po zakażeniu paciorkowcowym gardła;
• łuszczyca krostkowa – ciężka postać choroby, której powikłania mogą zagrażać życiu. Objawia się ogólnym złym samopoczuciem, gorączką, zwiększoną liczbą leukocytów we krwi i obniżeniem poziomu wapnia, biegunką, a w ciężkich przypadkach – uszkodzeniem wątroby i/lub nerek, zaburzeniami oddechowymi, a nawet sepsą;
• łuszczyca erytrodermiczna – rzadka postać, w której cała (lub duża część) skóry staje się zaczerwieniona i zaczyna złuszczać się. Wskutek tego dochodzi do uszkodzenia bariery skórnej – mogą wystąpić zaburzenia elektrolitowe, odwodnienie i wtórne zakażenia (sepsa).

Trzy formy łuszczycy wyróżnia się także według lokalizacji blaszek:

• łuszczyca fałdów (łuszczyca odwrotna) – dotyczy okolic między pośladkami, pod biustem, pachwiny i pach. Charakterystyczną cechą tej postaci jest niemal całkowity brak łusek, dzięki czemu bywa mylona z zakażeniem grzybiczym lub bakteryjnym;
• łuszczyca paznokci – uszkodzenie płytek paznokciowych może być jedynym objawem choroby, ale zwykle towarzyszy jej łuszczycowe zapalenie stawów;
• łuszczyca dłoniowo-podeszwowa – na skórze dłoni i podeszw często pojawiają się bolesne pęknięcia; mogą być też zajęte paznokcie.

Główne przyczyny łuszczycy

Nie ma jednej, pojedynczej przyczyny łuszczycy. Choroby nie wywołują wirusy, bakterie ani grzyby, dlatego żadna z jej postaci nie jest zaraźliwa.

Skąd więc bierze się łuszczyca? To przewlekła choroba skóry, w której keratynocyty (komórki naskórka) nadmiernie się namnażają, a sam naskórek i skóra właściwa stają się zapalone.

Łuszczyca nie jest uznawana za klasyczną chorobę autoimmunologiczną, jednak układ odpornościowy odgrywa w jej rozwoju ważną rolę. To komórki układu odpornościowego (limfocyty T, komórki dendrytyczne i cytokiny) powodują zmiany skórne, które „trucą” życie pacjenta.

Czynniki, które mogą wywołać rozwój choroby, to m.in.:

• predyspozycja rodzinna – u 40% osób z łuszczycą występują też członkowie rodziny chorujący na to samo schorzenie. Łuszczyca jest też częstsza u bliźniąt jednojajowych niż dwujajowych;
• czynniki genetyczne – istnieją geny odpowiedzialne za „podatność na łuszczycę” (np. PSORS1 lub HLA-Cw6);
• zakażenia – paciorkowiec z grupy A (czynnik wywołujący bakteryjne zapalenie gardła) czy HIV często wywołują postać kropelkowatą;
• nawyki szkodzące zdrowiu (alkohol i palenie) – nie tylko zwiększają ryzyko rozwoju łuszczycy, ale też pogarszają przebieg choroby;
• otyłość – osoby z nadwagą są bardziej podatne na łuszczycę;
• niektóre leki – leki na nadciśnienie (beta-blokery), lit, leki przeciwmalaryczne i tetracykliny mogą wywołać zaostrzenia łuszczycy lub pogorszyć objawy skórne istniejącej choroby;
• niedobór witaminy D – nie jest do końca jasne, czy brak witaminy D przyczynia się do rozwoju choroby, ale niedobory tej witaminy są bardzo często obserwowane u osób z łuszczycą;
• stres – zgodnie z badaniami, nie ma jednoznacznych dowodów na związek między stresem a wystąpieniem łuszczycy u osób dorosłych. Jednak dermatolodzy zauważają, że choroba często rozpoczyna się po ciężkiej traumie psychicznej lub w kontekście przewlekłego stresu.

Do czynników wyzwalających łuszczycę należą też urazy i oparzenia słoneczne.

Objawy łuszczycy

Charakterystycznymi cechami łuszczycy są blaszki, czyli wyraźnie odgraniczone, czerwone, łuskowate ogniska chorobowe. Mogą swędzieć (czasami bardzo intensywnie) i łuszczyć się, chociaż niekiedy choroba przebiega bezobjawowo.

Najczęściej blaszki łuszczycowe lokalizują się na owłosionej skórze głowy i na kończynach (na łokciach), kolanach, okolicy krzyżowej, pośladkach. Mogą być też zajęte narządy płciowe, pępek, skóra brwi i pachy.

Kolor blaszek zależy od koloru skóry: u osób o ciemnej karnacji są zwykle purpurowe, natomiast u osób o jasnej karnacji mają odcień różowy lub czerwony. Sposób rozmieszczenia i złuszczania się blaszek nie zależy jednak od rasy.

Jeżeli blaszki pojawiają się w dużej liczbie, łączą się ze sobą, pokrywając całe obszary anatomiczne, co powoduje duży dyskomfort u pacjenta – nie tylko z powodu nieprzyjemnych objawów, ale też ze względu na nieestetyczny wygląd.

Łuszczycę można łatwo rozpoznać we wczesnym stadium po charakterystycznym wyglądzie blaszek i ich lokalizacji. Lekarze wyróżniają też dwa specyficzne objawy:

• objaw Auspitza – pojawienie się kropli krwi po zdarciu łusek z powierzchni blaszki;
• fenomen Köbnera – pojawienie się blaszek w miejscach, gdzie skóra została uszkodzona.

Zmiany paznokci w łuszczycy przyjmują charakterystyczny wygląd – stają się nakrapiane i mogą się kruszyć, na półksiężycach pojawiają się czerwone plamki. Jeśli choroba obejmuje łożysko paznokcia, paznokcie przyjmują żółtawo-brunatną barwę, przypominającą olej napędowy. Te zmiany nazywane są „plamą olejową”. Paznokcie także przyrastają nadmiernie (hiperkeratoza), ulegają degradacji (onychoza) i mogą wystąpić podpaznokciowe krwawienia.

Często łuszczyca paznokci (o ile nie towarzyszą jej zmiany na tułowiu) jest mylona z onychomikozą – grzybiczym zakażeniem paznokci.

Łuszczyca u dzieci

Około 30% osób doświadcza pierwszych objawów łuszczycy w dzieciństwie (bardziej dotyczy to młodzieży niż małych dzieci). U dzieci choroba często zaczyna się po zakażeniu paciorkowcowym lub gronkowcowym, ospie wietrznej, chorobie Kawasaki, urazie lub silnym stresie.

Podobnie jak u dorosłych, u dzieci zwykle występuje przewlekła łuszczyca zwyczajna – pojawiają się okrągłe blaszki pokryte drobnymi, przypominającymi miki łuskami. Jednak u jednej trzeciej dzieci rozwija się łuszczyca kropelkowata.

Blaszki najczęściej lokalizują się na łokciach i kolanach, choć u niemowląt mogą zajmować cały obszar pieluszkowy (ta postać nazywana jest „łuszczycą pieluszkową”). Ponadto u 4–5% dzieci może występować jedyny objaw choroby – zmiany na twarzy – łuskowate plamy na brwiach, w fałdach nosowo-wargowych i wokół ust.

U 75–80% dzieci zmiany występują na owłosionej skórze głowy, a ta postać częściej dotyka dziewczynki. Lekarze tłumaczą to fenomenem Köbnera – skóra głowy dziewczynek jest częściej uszkadzana przez czesanie lub intensywne mycie szamponem.

U dzieci może też wystąpić „łuszczyca paradoksalna” – pojawienie się charakterystycznych blaszek w trakcie leczenia inhibitorami czynnika martwicy nowotworu (leki biologiczne).

Rozpoznanie łuszczycy

Rozpoznanie „łuszczycy” zwykle ustala się podczas badania klinicznego. Zmiany skórne są tak charakterystyczne, że diagnoza choroby nie jest trudna.

Jednak w niektórych przypadkach dermatolog może wykonać biopsję zajętego obszaru skóry z barwieniem próbki tkanki, ponieważ pod maską łuszczycy mogą ukrywać się inne choroby skóry:

• egzema;
• łojotokowe zapalenie skóry;
• lichen simplex chronicus, lichen planus lub lichen różyczkowy;
• kontaktowe zapalenie skóry;
• dermatofitoza;
• toczeń rumieniowaty skórny;
• kiła wtórna.

Łuszczyca paznokci często przypomina onychomikozę, dlatego paznokcie barwi się specjalnie i bada pod kątem obecności zakażenia grzybiczego.

Samoocena stanu skóry przy łuszczycy

Choć rozpoznanie łuszczycy może postawić tylko lekarz, bardzo użyteczne jest samodzielne obserwowanie stanu skóry – pozwala to na wczesne wykrycie zaostrzenia choroby lub jej progresji oraz ocenę skuteczności leczenia.

Warto zwracać uwagę na następujące wskaźniki:

• obszar zajętej skóry;
• zaczerwienienie blaszek (wskaźnik nasilenia zapalenia);
• łuszczenie;
• świąd i inne nieprzyjemne doznania;
• zmiany paznokci.

Jeżeli blaszki rozprzestrzeniają się na całe ciało, stają się zapalne, bardzo swędzą i zajęte są paznokcie – należy skonsultować się z lekarzem w celu modyfikacji terapii.

Jak leczy się łuszczycę?

Łuszczycy nie da się całkowicie wyleczyć, dlatego pytanie, jak złagodzić objawy choroby, pozostaje istotne w dermatologii. Ponieważ zmiany łuszczycowe mają złożony mechanizm powstawania, lekarze starają się interweniować na różnych poziomach.

Nowoczesne i skuteczne leczenie łuszczycy obejmuje:

• leczenie miejscowe;
• fototerapię;
• terapię ogólną (systemową).

Leczenie miejscowe

Leczenie miejscowe może być skuteczne w łagodnej i umiarkowanej łuszczycy zwyczajnej. Preparaty do stosowania zewnętrznego obejmują:

• kortykosteroidy (hormony) – w formie kremów lub maści, zwykle stosowane dwa razy dziennie pod opatrunki okluzyjne. W cięższych przypadkach hormony można podawać bezpośrednio do zmian. Uwaga. Glikokortykosteroidy ogólne (doustne lub w zastrzykach/infuzjach) nie są stosowane w leczeniu łuszczycy, ponieważ mogą pogorszyć przebieg choroby lub wywołać ciężką postać krostkową;
• analogi witaminy D3 – np. maści zawierające kalcypotriol. Hamują one proliferację keratynocytów. Lekarze mogą przepisywać kalcypotriol jako monoterapię lub w połączeniu z miejscowymi kortykosteroidami – 5 dni w tygodniu stosuje się analog witaminy D, a 2 dni – kalcypotriol + hormony;
• inhibitory kalcyneuryny (takrolimus lub pimekrolimus) – mniej skuteczne niż hormony, ale z mniejszym ryzykiem działań niepożądanych;
• tazaroten – miejscowy retinoid o wyraźnym działaniu keratolitycznym, często stosowany na twarz. Przeciętnie zalecany jest do dużych blaszek łuszczycowych;
• roflumilast – inhibitor fosfodiesterazy-4, stosowany w delikatnym leczeniu twarzy, okolicy anogenitalnej i pach;
• kwas salicylowy – zmiękcza łuski i przyspiesza ich złuszczanie, zwłaszcza na owłosionej skórze głowy, gdzie są gęstsze;
• dziegieć i antralina – zmniejszają stan zapalny i nadmierną proliferację keratynocytów. Mechanizm ich działania nie jest do końca poznany.

Fototerapia

Jeszcze niedawno fototerapia była główną metodą leczenia łuszczycy, jednak obecnie stosuje się ją rzadziej z powodu dostępności metod systemowych.

Mechanizm działania fototerapii nie jest w pełni poznany, ale wiadomo, że promieniowanie UV spowalnia syntezę DNA i umiarkowanie hamuje układ odpornościowy. Najczęściej stosuje się terapię PUVA: podanie doustne psoralenu jako fotosensybilizatora + naświetlanie długotrwałym światłem UV-A. To połączenie znacznie zmniejsza proliferację komórek skóry.

Jednym z nowocześniejszych zabiegów fototerapii jest stosowanie lasera ekcimerowego 308 nm.

Terapia ogólna (systemowa)

Terapia ogólna stosowana jest, gdy leczenie miejscowe i fototerapia okazują się niewystarczające. Najczęściej stosowane leki to:

• metotreksat – skuteczny w ciężkiej (uniemożliwiającej funkcjonowanie) łuszczycy, ale toksyczny dla organizmu, wymaga regularnej kontroli funkcji wątroby i nerek oraz badań krwi;
• cyklosporyna – zwykle stosowana przez kilka miesięcy z powodu ryzyka działań niepożądanych;
• mykofenolan mofetylu – lek alternatywny w przypadku nieskuteczności lub nietolerancji metotreksatu/cyklosporyny;
• retinoidy ogólne – stosowane w leczeniu ciężkich i opornych postaci łuszczycy zwyczajnej oraz łuszczycy krostkowej. Leki te są skuteczne, ale silnie teratogenne (niektóre retinoidy mogą powodować wady płodu nawet, jeśli dojdzie do ciąży 2–3 lata po zakończeniu terapii).

Nowoczesne metody leczenia łuszczycy obejmują stosowanie leków biologicznych – terapeutycznych przeciwciał monoklonalnych

• inhibitory TNF (etanercept, adalimumab);
• inhibitory interleukiny-23 (risankizumab, guselkumab);
• inhibitory interleukiny-17 (sekukinumab, brodalumab).

Skuteczność i bezpieczeństwo leków biologicznych w leczeniu łuszczycy i łuszczycowego zapalenia stawów jest intensywnie badana w nowoczesnych badaniach.

Glukonian cynku 50 mg x 100 tabletek, Now Foods

28

£8.60

Kup

Naturalne metody leczenia łuszczycy

Chociaż ziołowe środki na łuszczycę (odwary z selera i łopianu, napary z skrzypu, dziegieć brzozowy) cieszą się dużą popularnością, nie mogą zastąpić tradycyjnej terapii i są znacznie mniej skuteczne. Nieprawidłowe stosowanie tych środków może nawet pogorszyć stan skóry, powodując podrażnienia i zaostrzenie choroby.

Łuszczyca a dieta

Odpowiednia dieta nie leczy łuszczycy, ale może zapobiegać jej pogorszeniu. Dermatolodzy zalecają stosowanie się do diety Pagano:

• unikanie produktów półprzetworzonych, rafinowanych cukrów, czerwonego mięsa, alkoholu;
• większe spożycie ryb, zdrowych tłuszczów, warzyw, owoców i zieleniny.

Pielęgnacja skóry

Odpowiednia pielęgnacja skóry wpływa na przebieg choroby i częstotliwość nawrotów.

W łuszczycy bardzo skuteczne są środki nawilżające – emolienty. To kremy i maści zawierające wazelinę, parafinę i uwodornione oleje roślinne.

Balsam do skóry głowy Psorilys o działaniu zmiękczającym, 150 ml, Lab Lysaskin

26

£15.80

Kup

Stosowanie emolientów na skórę dwa razy dziennie i po kąpieli (myciu rąk) znacząco zmniejsza łuszczenie.

Emolienty mają praktycznie brak działań niepożądanych (rzadko mogą wystąpić reakcje alergiczne) i są bardzo skuteczne w łagodzeniu objawów łagodnej do umiarkowanej łuszczycy.

Warto także przestrzegać kilku prostych zasad:

• Umiarkowane nasłonecznienie jest korzystne dla łuszczycy, ponieważ promieniowanie UV spowalnia proliferację keratynocytów, ale nadmierne opalanie może powodować raka skóry, dlatego konieczne są kremy z filtrem;
• unikać mydeł i szamponów, żeli pod prysznic bogatych w barwniki i perfumy;
• kąpiel powinna być w chłodnej lub letniej wodzie – gorąca woda wysusza skórę;
• choć grube łuski szpecą, należy je usuwać ostrożnie – na przykład po zastosowaniu emolientu lub produktu z kwasem salicylowym.

Jak zapobiegać nawrotom łuszczycy?

Nie ma skutecznych sposobów całkowitego zapobiegania łuszczycy, ale można ograniczyć nawroty.

Po pierwsze, ważne jest unikanie stresu, a jeśli nie jest to możliwe – nauczenie się radzenia sobie z nim. Pomocne mogą być techniki relaksacyjne, takie jak joga, medytacja, ćwiczenia oddechowe, a także regularne spacery na świeżym powietrzu, oglądanie ulubionych filmów czy czytanie.

Ważne jest także wystrzeganie się czynników wyzwalających. Wiadomo, że zakażenie paciorkowcowe może spowodować nawrót łuszczycy, więc w razie bólu gardła skonsultuj się z lekarzem rodzinnym lub laryngologiem.

Bardzo istotne jest chronienie skóry przed urazami mechanicznymi – każdy uraz może wywołać reakcję Köbnera, w wyniku czego blaszki mogą się znacząco rozmnażać. Pamiętaj o ochronie rąk podczas uprawiania sportu czy pracy z ostrymi narzędziami.

Łuszczyca „lubuje się” w suchej skórze, więc oprócz kremów nawilżających warto kupić domowe nawilżacze powietrza – szczególnie przydatne są zimą.

Znaczenie kompleksowego podejścia do leczenia łuszczycy

Łuszczyca to choroba o wielu przyczynach; jej rozwój może być spowodowany różnymi czynnikami. Z tego powodu ważne jest przyjęcie kompleksowego podejścia do leczenia – tylko w ten sposób można oddziaływać na wszystkie ogniwa procesu patologicznego. Odpowiedź na leczenie jest też indywidualna: niektórzy pacjenci wystarczy stosować emolienty, inni potrzebują fototerapii i metotreksatu.

Na szczęście nowoczesne metody leczenia łuszczycy są dość skuteczne – jeśli ściśle stosujesz się do zaleceń lekarza, większość pacjentów potrafi poradzić sobie z nieprzyjemnymi objawami choroby.