Jak leczyć zatkanie nosa

Zatkanie nosa u dzieci i dorosłych jest jednym z najczęstszych problemów w okresie ostrych zakażeń wirusowych dróg oddechowych i grypy, podczas pylenia bylicy, „inwazji” puchu topoli itp.Utrudnia normalne oddychanie, jedzenie i sen, pozbawia węchu i sprawia ludziom dużo cierpienia.O tym, dlaczego powstaje zatkanie nosa, jakie inne objawy mu towarzyszą, jak leczyć ten nieprzyjemny stan i co najważniejsze — jak zapobiegać jego wystąpieniu, opowiemy szczegółowo w tym artykule.

Zatkanie nosa często bywa nazywane katarem, ale w rzeczywistości te słowa oznaczają różne rzeczy — w pierwszym przypadku mówimy o obrzęku błony śluzowej, a w drugim o wydzielinie z nosa (rhinorrhea).

Dlaczego może pojawić się zatkany nos?

Zatkany nos może wystąpić z różnych przyczyn. Częstymi sprawcami tego nieprzyjemnego stanu są infekcje (wirusowe lub bakteryjne). Powodują one zapalenie błony śluzowej nosa (rhinitis), wskutek czego puchnie i uniemożliwia normalne oddychanie. Dodatkowo, w odpowiedzi na wniknięcie infekcji, organizm uruchamia produkcję wydzieliny nosowej, a do obrzęku nosa dochodzi obfita wydzielina. I chociaż jest to reakcja ochronna organizmu — bardzo pogarsza komfort życia.

Zapalenie zatok zwykle występuje na tle nieżytu nosa, dlatego w większości przypadków lekarze rozpoznają „rhinosinusitis” — w takim wypadku nie tylko nos jest spuchnięty, ale też zatoki przynosowe, co znacznie pogarsza stan i samopoczucie pacjenta.

Jednak czasami nos jest zatkany bez wydzieliny — lekarze określają ten stan jako „suchy katar”. Główne przyczyny zatkania nosa bez kataru to:

• alergie;
• rhinitis wazomotoryczny (zaburzenie nerwowej regulacji tonu naczyń błony śluzowej jamy nosowej);
• problemy anatomiczne — skrzywiona przegroda nosowa, polipy i inne twory często wywołują uczucie zatkania;
• suche błony śluzowe — to częsty problem w sezonie grzewczym, kiedy powietrze w pomieszczeniach staje się zbyt suche;
• niektóre infekcje — „suchy katar” jest typowym objawem grypy w pierwszych dniach choroby;
• zmiany hormonalne — wiele kobiet w ciąży doświadcza „rhinitis gravidarum” (nieżytu ciążowego), w którym błona śluzowa nosa puchnie tak bardzo, że nawet najskuteczniejsze krople nie są w stanie całkowicie usunąć zatkania;
• rhinitis polekowy — ta patologia rozwija się w odpowiedzi na częste stosowanie kropli obkurczających naczynia. Nadużywanie ich powoduje efekt odwrotny — wyraźny i utrzymujący się obrzęk błony śluzowej nosa;
• czynniki zewnętrzne — dym papierosowy, kurz, suche i zanieczyszczone powietrze wywołują reakcję błony śluzowej nosa w postaci obrzęku.

Najczęstszymi przyczynami zatkania nosa u dzieci są infekcje, alergie oraz migdałki gardłowe (adenoidy) (przerost migdałka gardłowego). Ponadto należy pamiętać, że u niemowląt dzieci często wkładają różne przedmioty do nosa — zwykle objawia się to jednostronnym obrzękiem błony śluzowej. Inne przyczyny zatkania nosa (rhinitis wazomotoryczny, polipy itp.) u dzieci występują znacznie rzadziej niż u dorosłych.

Jak rozpoznać zatkanie nosa?

Nie da się nie zauważyć zatkania, ponieważ utrudnia ono normalne oddychanie i dorosły lub dziecko musi oddychać przez usta. Towarzyszą temu także inne objawy:

• uczucie ucisku, rozpierania w nosie;
• bóle głowy;
• osłabiony zmysł węchu i smaku aż do całkowitej jego utraty. Charakterystycznym objawem silnego obrzęku nosa jest to, że jedzenie staje się zupełnie bez smaku, „jak w bawełnie”;
• zmiana barwy głosu — osoba zaczyna mówić „przez nos” (nosowanie);
• chrapanie.

Niemowlęta z obrzękiem nosa stają się marudne i nie mogą prawidłowo jeść (ciągle wypuszczają butelkę lub pierś).

W rhinosinusitis odczuwane są też bóle i dolegliwości w okolicy projekcji zatok przynosowych — na przykład po bokach nosa (zatoki szczękowe) lub nad brwiami (zatoki czołowe). Przy pochylaniu głowy do przodu lub opukiwaniu tych okolic palcami ból znacznie się nasila (charakterystyczny objaw zapalenia zatok!).

Jak ulżyć w zatkaniu nosa?

Aby usunąć obrzęk błony śluzowej nosa, trzeba przede wszystkim zrozumieć, co go spowodowało. Należy też pamiętać, że zwykłe krople na zatkanie nosa (leki obkurczające naczynia) mogą zaszkodzić i dodatkowo pogorszyć chorobę. Dlatego lekarze zalecają rozpoczęcie od prostych środków:

• wietrzyć pomieszczenie. Wietrzenie jest najbardziej skuteczne, jeśli problem spowodowany jest infekcją, alergią, suchym lub zanieczyszczonym powietrzem — ale to nie znaczy, że w innych przypadkach można się bez niego obejść: świeże czyste powietrze nikomu nie zaszkodziło;
• nawilżyć błonę śluzową nosa — to pomaga mechanicznie „zmyć” z jej powierzchni infekcję (wirusy, bakterie), kurz, alergeny i inne cząstki oraz zapobiega wysychaniu. Do płukania należy używać roztworów soli (można je przygotować samodzielnie lub kupić w aptece);
• kupić nawilżacz powietrza. Suche powietrze bardzo często prowokuje obrzęk błony śluzowej nosa i ból gardła z powodu wysuszenia, a nawilżacz pomaga pozbyć się tych problemów na dłużej.

W przeszłości popularnym środkiem na zatkanie nosa uważano inhalacje parowe. Na przykład jakieś 25–30 lat temu złotym standardem leczenia kataru było wdychanie pary nad garnkiem gotowanych ziemniaków. Jednak ten zabieg częściej prowadził do poparzeń twarzy niż do pozbycia się obrzęku, dlatego dziś lekarze zalecają używać ziemniaków tylko do ich bezpośredniego przeznaczenia (w jedzeniu).

Inhalacje parowe z dodatkiem olejków eterycznych również uważane są za wątpliwą metodę leczenia zatkania nosa. Tak, mogą być skuteczne, ale mogą też nasilić obrzęk, jeśli dorosły lub dziecko jest uczulone na składniki inhalacji. Co więcej — uczulenie na olejki eteryczne często objawia się nie tylko obrzękiem błony śluzowej nosa, ale też skurczem oskrzeli, co może łatwo przerodzić się w napad duszności.

Popularne leki na zatkanie nosa

Leczenie zatkania nosa przy przeziębieniach i ostrych infekcjach wirusowych zaczyna się od jego płukania. Aby przygotować roztwór soli, należy dodać łyżeczkę soli do 1 litra gorącej przegotowanej wody, dokładnie wymieszać i poczekać, aż całkowicie ostygnie. Można też użyć zwykłego roztworu soli fizjologicznej — 0,9% chlorku sodu. Jednak większość osób woli kupować apteczne roztwory soli — na przykład Huemer, zawierające izotoniczną sterylną wodę morską i inne.

Płukać nos 4–5 razy dziennie. U niemowląt nie zaleca się stosowania roztworów soli w postaci sprayu. Ponieważ trąbka Eustachiusza (łącząca ucho środkowe z nosogardłem) u nich jest krótsza i szersza niż u dorosłych — ciecz wtłoczona pod wysokim ciśnieniem może dostać się do ucha środkowego i wywołać zapalenie ucha środkowego. Ponadto spraye (zwłaszcza nasycone roztwory hipertoniczne) mogą powodować podrażnienie błony śluzowej nosa, odruchowy kaszel, a nawet krup (skurcz krtani). Lepszym rozwiązaniem dla małych dzieci są roztwory soli w postaci kropli, które delikatnie nawilżają i oczyszczają nos.

Jednak wciąż najpopularniejszymi lekami na zatkanie nosa są preparaty obkurczające naczynia. Ich druga nazwa to decongestanty. Pomimo możliwych szkód dla organizmu znajdują się w niemal każdej domowej apteczce — ze względu na skuteczność i szybkie przywracanie oddychania przez nos. W aptekach jest ogromna liczba kropli i sprayów na zatkanie nosa na bazie:

• nafazolina;
• oksy-metazolina;
• ksylometazolina.

Jakie są niebezpieczeństwa stosowania preparatów obkurczających naczynia:

• jeśli stosowane nieprawidłowo (dłużej niż 5–7 dni) powodują uzależnienie, a następnie rhinitis polekowy, co ostatecznie może prowadzić do przerzedzenia błony śluzowej nosa — jej atrofii;
• wywołują nadmierne wysuszenie błony śluzowej nosa, powstawanie strupów i uszkodzenia naczyń krwionośnych, co może powodować krwawienia z nosa;
• przy przedawkowaniu lub niekontrolowanym stosowaniu powodują kołatanie serca, wzrost ciśnienia krwi, lęk, drażliwość, zaburzenia snu;
• przedawkowanie u dzieci może objawiać się bardzo poważnymi skutkami ubocznymi — zwolnieniem akcji serca (bradykardia), obniżeniem temperatury ciała, nagłą sennością, depresją oddechową.

Ogólne zalecenia dotyczące stosowania kropli i sprayów obkurczających naczynia u dzieci i dorosłych:

• stosować ściśle zgodnie z instrukcją nie dłużej niż 3–5 (w skrajnych przypadkach 7) dni;
• zaczynać od płukania i nawilżania nosa;
• łączyć leczenie preparatami obkurczającymi z roztworami soli;
• jeśli zatkanie nosa utrzymuje się — zawsze skonsultować się z lekarzem.

Aerozole hormonalne

Jeśli preparaty obkurczające naczynia są szeroko stosowane przy przeziębieniach i ostrych infekcjach wirusowych, to w przypadku alergicznego nieżytu nosa mogą bardziej zaszkodzić niż pomóc. Zapalenie alergiczne może trwać cały sezon pylenia roślin (np. bylica) lub nawet przez cały rok, a górna granica stosowania decongestantów to tydzień. Ponadto leki te jedynie zwężają naczynia błony śluzowej nosa, nie wpływając na inne „ ogniwa” choroby.

W alergicznym nieżycie nosa lekarze rodzinni i laryngolodzy zalecają spraye hormonalne — na przykład na bazie mometazonu. Mają one wyraźne działanie przeciwzapalne i przeciwalergiczne, łagodząc objawy choroby.

Hormonalne leki przeciwzapalne na zatkanie nosa powinny być stosowane długo — w trakcie sezonu lub przez cały rok. W przeciwieństwie do leków obkurczających naczynia nie działają one natychmiast, efekty zaczynają być widoczne dopiero po kilku dniach lub tygodniach.

Przeciwhistaminowe (leki przeciwalergiczne)

Jeżeli mamy do czynienia z potwierdzonym alergicznym nieżytem nosa, to lekarze zwykle uzupełniają terapię lekami przeciwhistaminowymi — na przykład loratadyną lub desloratadyną, chloropiraminą, klemastyną.

Skutecznie zmniejszają objawy alergii — zatkanie nosa, śluzową wydzielinę, swędzenie, kichanie.

Leki przeciwwirusowe

Leki przeciwwirusowe przez wiele lat były tematem gorących dyskusji: czy są skuteczne przy ostrych infekcjach wirusowych i jeśli tak, to w jakim stopniu?

Współcześni lekarze są niemal jednogłośni w opinii — większość leków przeciwwirusowych nie potwierdziła swojej skuteczności w randomizowanych badaniach. Najczęściej przy ich stosowaniu działa efekt placebo — osoba wierzy w skuteczność leku i dlatego osiąga oczekiwany rezultat.

Jedynymi skutecznymi lekami przeciwwirusowymi na dziś są preparaty na grypę (oseltamivir, zanamivir). Stosuje się je zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu choroby, i pomagają zmniejszyć nieprzyjemne objawy — w tym zatkanie nosa.

Leczenie zapalenia zatok

W zapaleniu zatok bardzo ważne jest przywrócenie prawidłowego odpływu płynu z zatok do jamy nosowej, i do tego celu również stosuje się preparaty obkurczające naczynia (np. wspomniany wcześniej spray Muconasal). Zmniejszają one obrzęk błony śluzowej i zapewniają normalny drenaż zatok.

Można też stosować:

• leki rozrzedzające wydzielinę (mukolityczne) — karbocysteina, acetylocysteina;
• preparaty ziołowe — Sinupret lub Sinupret Extract;
• leki przeciwhistaminowe (przeciwalergiczne) — w celu zmniejszenia obrzęku zatok;
• niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) — są potrzebne, jeśli zapalenie zatok towarzyszy ból, silne zapalenie lub gorączka.

Jeśli istnieje uzasadnione podejrzenie zakażenia bakteryjnego lub jest ono potwierdzone, lekarz obowiązkowo przepisuje antybiotyki na zapalenie zatok (ale w większości przypadków choroba jest wywołana przez wirusy). Czasami konieczne może być też nakłucie (punkcja) zatoki przynosowej.

Leczenie zatkania nosa u dzieci

U dzieci zatkanie nosa leczy się podobnie jak u dorosłych, ale z zastosowaniem dawkowań pediatrycznych. Ma to szczególne znaczenie przy stosowaniu decongestantów (leków obkurczających naczynia).

Ważne jest również, aby zawsze rozpoczynać terapię od „łagodnych” środków (roztwory soli), a inne leki (decongestanty, leki donosowe o działaniu hormonalnym, leki przeciwalergiczne) stosować tylko na zalecenie pediatry lub laryngologa.

Jak leczyć przewlekłe zatkanie nosa?

Zanim rozpocznie się leczenie przewlekłego zatkania nosa, należy ustalić dokładne rozpoznanie. Jeśli to alergiczny nieżyt nosa — pomogą leki przeciwhistaminowe i leki donosowe o działaniu hormonalnym; rhinitis polekowy leczy się stopniowym, ale pełnym odstawieniem wszystkich decongestantów. Polipy i skrzywiona przegroda nosowa koryguje się chirurgicznie.

Zapobieganie zatkaniu nosa

Zapobieganie zatkaniu nosa obejmuje szereg prostych działań:

• wietrzenie i nawilżanie powietrza w pomieszczeniu;
• picie wystarczającej ilości wody, a w czasie choroby — dużo płynów;
• płukanie / nawilżanie nosa podczas epidemii ostrych zakażeń dróg oddechowych lub w sezonie grzewczym;
• usuwanie alergenów — pleśni, poduszek puchowych;
• wzmacnianie odporności i hartowanie;
• unikanie kontaktów z chorymi na ARVI;
• terminowe leczenie schorzeń (zapalenie zatok, polipy nosa), korekcja skrzywionej przegrody nosowej.

Kiedy należy iść do lekarza?

Do lekarza warto zgłosić się, jeśli zatkanie nosa nie ustępuje przez 5–7 dni lub występują niepokojące objawy — ropna wydzielina, ból w projekcji zatok przynosowych nasilający się przy pochylaniu głowy, gorączka.

Główne metody diagnostyczne:

• badanie jamy nosowej (w tym endoskopowe);
• RTG lub tomografia komputerowa zatok przynosowych;
• morfologia krwi (w celu ustalenia typu infekcji — wirusowa czy bakteryjna);
• badanie bakteriologiczne wymazu z jamy nosowej;
• rhinocytogram i inne.

Im szybciej lekarz ustali dokładne rozpoznanie, tym łatwiej będzie pozbyć się zatkania nosa i uniknąć powikłań choroby.