Probiotyki i prebiotyki: jak wspierać zdrowie jelit

Probiotyki i prebiotyki są popularnymi środkami stosowanymi w leczeniu chorób jelit, które są szeroko stosowane w praktyce przez lekarzy rodzinnych, internistów, gastroenterologów, a nawet chirurgów. Ze względu na podobieństwo nazw wiele osób myśli, że należą do tej samej grupy farmakoterapeutycznej, ale tak nie jest. Probiotyki i prebiotyki różnią się nie tylko składem, ale także mechanizmem działania oraz wskazaniami do stosowania. Można je kupić w aptece i „znaleźć” w zwykłej żywności. O tym, czym są probiotyki i prebiotyki, jak są korzystne dla jelit oraz jak wybrać najlepsze dla dorosłych i dzieci – przeczytasz w naszym artykule.

Czym są probiotyki i prebiotyki?

Probiotyki to żywe mikroorganizmy, które mogą być korzystne dla organizmu przy przyjmowaniu w odpowiednich ilościach. Ich drugą nazwą są eubiotyki. Do powszechnie stosowanych probiotyków należą:

• Lactobacillus;
• bifidobakterie;
• drożdże Saccharomyces;
• niektóre szczepy Escherichia coli.

Uwaga: niektóre rodzaje bakterii kwasu mlekowego (w tym laktobakterie) są wykorzystywane nie tylko do leczenia organizmu, ale także do fermentacji żywności w celu przedłużenia jej trwałości. Przykładami produktów fermentowanych są jogurt, kefir, kiszona kapusta, kimchi i niektóre sery (Cheddar, Mozzarella, Camembert). Mają one przyjemny smak, są łatwiejsze do strawienia i korzystne dla przewodu pokarmowego ze względu na wysoką zawartość „probiotycznych” bakterii.

Prebiotyki to nie organizmy żywe, lecz substancje pokarmowe, zwykle nieskrobiowe węglowodany (oligosacharydy i polisacharydy). Często występują w żywności, ale mogą być też syntetyczne (np. laktuloza).

Główną korzyścią prebiotyków dla trawienia jest stymulowanie wzrostu i namnażania korzystnej mikroflory jelitowej, co z kolei pomaga wypierać bakterie patogenne, przywracać prawidłową mikrobiotę i ogólne zdrowie jelit.

Ponadto prebiotyki są fermentowane przez bakterie okrężnicy do pożytecznych krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, które poprawiają funkcję bariery jelitowej poprzez „wzmacnianie” ścian jelita.

Najlepiej znanym naturalnym prebiotykiem jest inulina, a prebiotykiem syntetycznym jest laktuloza. Do innych prebiotyków należą fruktooligosacharydy (FOS), galaktooligosacharydy (GOS) oraz oligosacharydy sojowe.

Pomimo odmiennych mechanizmów działania, prebiotyki i probiotyki pełnią tę samą funkcję – utrzymanie równowagi mikroflory i zdrowia jelit. Dlatego opracowano specjalne produkty kombinowane – synbiotyki – które mają ułatwić ich działanie. Zawierają one oba komponenty, których efekty wzajemnie się uzupełniają.

Jakie są korzyści z probiotyków i prebiotyków dla dzieci i dorosłych?

Prawdopodobnie każdy zna główne korzystne efekty probiotyków. Poprawiają trawienie poprzez przywracanie prawidłowej mikroflory jelitowej, szczególnie po antybiotykoterapii. Po zasiedleniu przewodu pokarmowego laktobakterie i bifidobakterie rosną, namnażają się i wypierają bakterie chorobotwórcze z jelit. Mogą zmniejszać wzdęcia i gazy oraz przynosić ulgę w niektórych objawach zapalnych chorób przewodu pokarmowego (takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy choroba Crohna).

Ze względu na zdolność przywracania prawidłowej mikrobioty jelitowej, probiotyki są szeroko stosowane w zapobieganiu i leczeniu niektórych rodzajów biegunek (np. wywołanych rotawirusem lub biegunek związanych z antybiotykami, biegunek podróżnych).

Ponadto probiotyki mogą mieć pozytywny wpływ na układ odpornościowy. Chociaż główną funkcją jelit jest trawienie, znajdują się w nich również kępki Peyera (pęcherzyki chłonne), elementy układu odpornościowego. Uważa się, że produkty probiotyczne stymulują aktywność limfocytów i makrofagów, wspierając w ten sposób odporność.

Inne korzystne efekty probiotyków:

• pozytywny wpływ na kobiecy układ rozrodczy – w szczególności na mikroflorę pochwy. Bakteryjne zapalenie pochwy i kandydoza (grzybica) są typowymi przejawami dysbiozy pochwy. Chociaż do leczenia stosuje się określone leki (np. środki przeciwgrzybicze), probiotyki również odgrywają istotną rolę w przywracaniu mikroflory pochwy;
• wspieranie zdrowia skóry. Dermatolodzy stosują probiotyki w pomocy przy leczeniu trądziku, egzemy i trądziku różowatego;
• poprawa zdrowia psychicznego. Probiotyki wpływają poprzez tzw. „oś jelita-mózg”. Wiadomo, że jelita produkują neuroprzekaźniki wpływające na nastrój i poziom lęku (serotonina, GABA), dlatego próbuje się wykorzystywać probiotyki jako terapię wspomagającą w depresji i lękach. Ich skuteczność zaobserwowano w niektórych badaniach, ale wymaga to dalszego potwierdzenia;
• normalizacja poziomu cholesterolu (zdrowa mikrobiota jelitowa może mieć pośredni wpływ na profil lipidowy poprzez obniżenie poziomu „złego” cholesterolu);
• kontrola masy ciała. Badane są efekty niektórych probiotyków (np. Lactobacillus gasseri) na metabolizm i masę ciała. Wstępne dowody sugerują, że mogą wpływać na apetyt i redukcję otyłości brzusznej.

Podobnie jak probiotyki, prebiotyki są korzystne dla trawienia i odporności. Mogą również poprawiać wchłanianie pożytecznych minerałów (żelazo, wapń i magnez) i mogą być stosowane w zapobieganiu niektórym chorobom jelit – takim jak zespół jelita drażliwego – chociaż te właściwości wymagają dalszych potwierdzeń.

Probiotyki i prebiotyki dla poprawy funkcji jelit

Chociaż badania nad przydatnością probiotyków i prebiotyków dla odporności trwają, od wielu lat są one stosowane przy zaburzeniach jelitowych. W ubiegłym stuleciu Ilya Miecznikow sugerował, że bakterie kwasu mlekowego poprawiają zdrowie jelit i całego organizmu, przedłużając jego żywotność. Alfred Nissle wyizolował niepatogenny szczep Escherichia coli, a francuski pediatra Tissier wyizolował bifidobakterie (Bacillus bifidus) i zaproponował ich stosowanie w leczeniu biegunek noworodków.

W XX wieku probiotyki były szeroko stosowane w leczeniu „dysbiozy jelitowej”. Jednak taka diagnoza została wyłączona z międzynarodowej klasyfikacji chorób, a leki te są obecnie przepisywane przez lekarzy w następujących przypadkach:

• biegunka związana z antybiotykami, także w celach zapobiegawczych;
• biegunki infekcyjne (np. zaburzenia stolca przy zakażeniu rotawirusem);
• zespół jelita drażliwego (jako terapia wspomagająca);
• przewlekłe zapalne choroby jelit (np. choroba Crohna w ramach terapii złożonej);
• leczenie Helicobacter pylori (zakażenie żołądka) – probiotyki nie zwalczają tej bakterii, ale mogą zmniejszać działania niepożądane terapii skojarzonej z antybiotykami;
• zaparcia czynnościowe u dzieci i osób starszych.

Ponadto neonatolodzy stosują probiotyki w zapobieganiu martwiczemu zapaleniu jelit u wcześniaków.

Prebiotyki (szczególnie laktuloza) są szeroko stosowane w leczeniu zaparć u dzieci i dorosłych. Są one bardziej skuteczne przy czynnościowych zaburzeniach motoryki jelit. Wraz z probiotykami środki te stosuje się także do przywracania prawidłowej mikroflory jelitowej.

Prebiotyki skutecznie zmniejszają takie nieprzyjemne dolegliwości jelitowe jak wzdęcia, gazy, trudności z wypróżnieniem, dlatego gastroenterolodzy zalecają je jako terapię wspomagającą przy zespole jelita drażliwego.

Produkty probiotyczne / prebiotyczne i suplementy

Najlepsze źródła probiotyków w żywności to produkty fermentowane i kiszone. Należą do nich:

• jogurty, kefir i fermentowane napoje mleczne – są łatwo przyswajalne i zwykle nie powodują wzdęć ani bólu brzucha. Napojom tym sprzyja zawartość żywych aktywnych mikroorganizmów, dlatego lepiej przygotowywać je samodzielnie – np. z użyciem specjalnego startera bakteryjnego;
• kiszona kapusta – niewielu ludzi podejrzewa, że ta smaczna przekąska jesienno-zimowa jest jednym z produktów probiotycznych, a to prawda. Jest też bogata w błonnik, witaminy i minerały;
• miso – fermentowana pasta z soi, często stosowana w kuchni japońskiej (np. w zupach);
• tempeh – kolejny fermentowany produkt sojowy, bogaty nie tylko w probiotyki, ale także w białko;
• kimchi – pikantna przekąska z fermentowanych warzyw (kapusta i rzodkiew);
• niektóre sery – takie jak Gouda, Cheddar i Mozzarella – produkowane przez fermentację mogą zawierać probiotyki.

Naturalne prebiotyki to:

• cebula (inulina);
• por i szparagi (inulina + błonnik prebiotyczny);
• czosnek (inulina + fruktooligosacharydy);
• cykoria (inulina);
• banany (skrobia oporna, szczególnie obfita w niedojrzałych bananach);
• jabłka (pektyna);
• owies i jęczmień (beta-glukany);
• dynia, fasola i inne rośliny strączkowe (bogate w błonnik);
• słodkie ziemniaki lub bataty (błonnik + skrobia oporna).

Preparaty jelitowe i suplementy

W aptekach zwykle dostępny jest imponujący wybór pro-, pre- i nawet synbiotyków. Mogą to być leki lub suplementy diety od różnych producentów farmaceutycznych.

W internecie często pojawiają się pytania, jak wybrać najlepszy probiotyk lub prebiotyk — ludzie dzielą się doświadczeniami i nazwami konkretnych preparatów. Nie warto jednak polegać wyłącznie na cudzych doświadczeniach – środek, który pomaga jednej osobie, często bywa nieskuteczny u innej.

Popularne leki stosowane do przywracania zdrowia jelit:

• probiotyki – Enterogermina, Lacium, Biogaya, Linex;
• prebiotyki – Lactulose, Dufalac, Inulin;
• synbiotyki – Probiotic with prebiotic Mason Natural, Symbiolact Compositum, Lactiale.

BioGaia Protectis Baby, krople dla dzieci, buteleczka, 5 ml

448

£11.10

Kup

Linex Forte, 28 kapsułek, Sandoz

166

£11.40

Kup

Lacium JUNIOR 25 miliardów CFU, 10 kapsułek, Zdrovit

29

£6.90

Kup

Inulina FOS w proszku, 120 g, Zenyth

6

£9.40

Kup

Solaq Laktuloza, syrop, 500 ml

£10.30

Kup

Wybierając pro- lub prebiotyki dla dziecka, warto wziąć pod uwagę kilka czynników:

• Wiek – „probiotyczne” potrzeby dzieci w różnym wieku mogą się różnić. Na przykład niemowlętom i małym dzieciom bardziej odpowiadają Bifidobacterium i Lactobacillus wspierające układ pokarmowy i odpornościowy, podczas gdy starsze dzieci mogą korzystać z innych szczepów.
• forma dawki – proszki i krople są zwykle przepisywane dla małych dzieci, natomiast tabletki do żucia i kapsułki dla starszych pacjentów;
• cel terapii – w zależności od rozpoznania (biegunka związana z antybiotykami, zapobieganie martwiczemu zapaleniu jelit, zaparcia czynnościowe, wzmocnienie odporności, leczenie chorób alergicznych) stosuje się różne szczepy bakterii. Na przykład Saccharomyces boulardii jest skuteczny w zapobieganiu biegunce związanej z antybiotykami, Lactobacillus rhamnosus GG w leczeniu ostrych zaburzeń stolca, Bifidobacterium infantis w rozwoju mikroflory noworodków.

Nie należy samodzielnie dobierać probiotyku dla dziecka – powinien to zrobić pediatra.

Jak wybrać jakościowy probiotyk:

• kupuj produkt wyłącznie w aptece;
• zwróć uwagę na CFU (colony forming units/liczbę żywych bakterii w preparacie) – wskaźnik ten waha się od 1–10 do 50 miliardów i więcej;
• rozważ skład – preparaty zawierające więcej niż jeden szczep mogą mieć różne działanie i być bardziej skuteczne;
• sprawdź odporność leku na agresywne soki żołądkowe – na przykład kapsułki powinny mieć specjalne powłoki ochronne.

Jak stosować probiotyki i prebiotyki

Dawki i czas stosowania probiotyków zależą od podstawowej diagnozy i celów leczenia.

Na przykład w celu utrzymania zdrowia jelit produkt podaje się w dawce 1–5 miliardów CFU przez dłuższy czas, podczas gdy w rekonwalescencji po antybiotykoterapii mogą być potrzebne wyższe dawki 10–20 miliardów CFU. Przy leczeniu zespołu jelita drażliwego lub innych konkretnych chorób przewodu pokarmowego gastroenterolodzy czasem zwiększają dzienne dawki probiotyków jeszcze bardziej i zalecają ich długotrwałe stosowanie.

Ogólne zalecenia co do czasu stosowania probiotyków:

• profilaktyka chorób jelit – do 3 miesięcy;
• rekonwalescencja po antybiotykach – co najmniej 2 tygodnie po zakończeniu terapii antybiotykowej;
• przewlekłe problemy przewodu pokarmowego – kuracja może trwać sześć miesięcy lub nawet dłużej.

Wskazówki dotyczące jednoczesnego stosowania probiotyków i prebiotyków:

• przy stosowaniu probiotyków jako suplementów diety prebiotyki można pozyskać z pożywienia (lista „prebiotycznych” produktów jest opisana powyżej);
• terapię tę warto łączyć ze zdrową dietą;
• istotne jest regularne przyjmowanie (np. probiotyki najlepiej brać o tej samej porze);
• leczenie prebiotykami wymaga odpowiedniego nawodnienia, w przeciwnym razie problemy jelitowe mogą się pogorszyć;
• probiotyki należy przyjmować z posiłkami lub zgodnie z zaleceniami; skuteczność i tolerancja prebiotyków nie są istotnie zależne od jedzenia;
• czas przyjmowania probiotyków i prebiotyków dla tego samego schorzenia (np. biegunka związana z antybiotykami) może się różnić, więc skonsultuj się wcześniej z lekarzem;
• jeśli potrzebne są zarówno probiotyki, jak i prebiotyki jako suplementy/ leki – wygodniej jest stosować synbiotyki.