Alergie pokarmowe: przyczyny, objawy i skuteczne leczenie

Alergie pokarmowe bardzo utrudniają życie, ponieważ z ich powodu trzeba rezygnować z wielu produktów - pomarańczy i mandarynek, czekolady, orzechów, krewetek, krabów i innych smakołyków.Najgorzej mają osoby z wieloma alergiami, które muszą jeść monotonną dietę, zawsze pytać o skład nowych potraw i uważnie czytać etykiety w sklepach.Ale jest to konieczny środek, ponieważ alergie pokarmowe są bardzo niebezpieczne.Czasami objawiają się zwykłą pokrzywką, a czasami — wstrząsem anafilaktycznym, który może prowadzić do śmierci.O tym, czym jest alergia pokarmowa i dlaczego się rozwija, a także o głównych objawach i metodach leczenia, opowiemy szczegółowo w artykule.

Alergię pokarmową nazywa się nieprawidłową, wyjątkowo nasiloną reakcją układu odpornościowego na niektóre produkty spożywcze, najczęściej białka. Nie jest to choroba w klasycznym rozumieniu tego słowa, lecz szczególny stan organizmu, reakcja patologiczna wynikająca z „niewłaściwej” pracy układu odpornościowego.

Alergia pokarmowa może wystąpić u dzieci (nawet niemowląt), dorosłych i osób starszych. Średnio jej rozpowszechnienie wynosi 1–3% (wartość zależy od konkretnego kraju). Należy też pamiętać, że tę reakcję bardzo często myli się z nietolerancją pokarmową.

Klasycznymi przykładami nietolerancji pokarmowej są nietolerancja laktozy lub siarczynów, niedobór dehydrogenazy aldehydowej (zaczerwienienie twarzy po spożyciu alkoholu) oraz zespół złego wchłaniania fruktozy.

Alergia pokarmowa na dany produkt rozwija się w 2 etapach:

• uczulenie, czyli wytworzenie nadwrażliwości organizmu - następuje przy pierwszym kontakcie z alergenem. Układ odpornościowy traktuje go jako obcy „czynnik” — zagrożenie i zaczyna produkować specyficzne przeciwciała (IgE), które przyczepiają się do pewnych komórek układu odpornościowego — bazofilów i komórek tucznych;
• bezpośrednia reakcja alergiczna - w przypadku ponownych i wszystkich kolejnych kontaktów z tym alergenem przeciwciała wywołują uwolnienie histaminy, która odpowiada za wszystkie objawy alergii (od niewielkiej wysypki po wstrząs anafilaktyczny).

Takie alergie pokarmowe (zależne od IgE) nazywane są alergiami natychmiastowymi, ponieważ ich objawy mogą pojawić się w ciągu minut, a nawet sekund po spożyciu „winnego” produktu.

Rodzaje alergii pokarmowych

Zespół alergii jamy ustnej (OAS) oraz nadwrażliwość na owoce morza albo orzeszki/ orzechy drzewne uważa się za najczęstsze formy alergii zależnej od IgE.

SOA nazywany jest także zespołem krzyżowej alergii pyłkowo-pokarmowej. Występuje często (według niektórych doniesień u 5% osób) i rozwija się w odpowiedzi na kontakt błony śluzowej jamy ustnej i gardła z surowymi owocami, warzywami oraz orzechami. Zazwyczaj spożywanie gotowanych owoców i warzyw nie powoduje żadnych objawów.

Taka ciekawa alergia jest łatwa do wytłumaczenia. Wywołują ją białka występujące zarówno w pyłkach, jak i w pożywieniu (owocach i warzywach, orzechach). Dodatkowo mogą one krzyżowo reagować. Zwykle takie reakcje obserwuje się między następującymi grupami:

• pyłek brzozy - jabłka, marchew, wiśnie, brzoskwinie, gruszki, śliwki, kiwi, migdały, seler;
• pyłek traw - brzoskwinie i pomarańcze, melony, seler, pomidory;
• pyłek bylicy - cukinia, ogórki, banany i melony, nasiona słonecznika.

Jeśli te produkty są gotowane - białko pokarmowe straci strukturę (denaturacja) i nie będzie w stanie wywołać reakcji alergicznej.

W przypadku alergii na owoce morza osoba zwykle wykazuje nadwrażliwość na ryby lub skorupiaki. Tylko u 10% osób występuje alergia mieszana obejmująca oba rodzaje.

Alergia na orzeszki ziemne i orzechy drzewne zwykle pojawia się w dzieciństwie i utrzymuje się w dorosłości. Może mieć przebieg łagodny lub bardzo ciężki.

Rzadkie formy alergii zależnej od IgE obejmują anafilaksję wywołaną wysiłkiem w połączeniu z pokarmem. W tej postaci objawy pojawiają się tylko wtedy, gdy aktywność fizyczna następuje po spożyciu „winnego” pokarmu. Te same alergizujące produkty, ale bez wysiłku, jak i wysiłek bez uprzedniego posiłku, nie wywołują u danej osoby żadnych objawów. Rozpoznanie tej postaci alergii pokarmowej bywa czasem bardzo trudne.

Inną nietypową postacią nadwrażliwości pokarmowej jest opóźniona alergia na czerwone mięso. Też należy do alergii zależnej od IgE, ale w przeciwieństwie do innych typów nie rozwija się natychmiastowo - zwykle po 3–6 godzinach. Postać tę wywołuje uczulenie na alergen alfa-gal (galaktoza-alfa-1,3-galaktoza), obecny w tkankach większości zwierząt z wyjątkiem naczelnych Starego Świata i ludzi.

Człowiek może ulec uczuleniu na alfa-gal w wyniku ukąszeń kleszczy (np. Amblyomma americanum) lub po przyjęciu leku cetuksymabu (lek przeciwnowotworowy). W przypadku nadwrażliwości na alfa-gal nie tylko czerwone mięso, ale także produkty pochodzenia zwierzęcego, takie jak mleko czy żelatyna, mogą wywołać reakcję alergiczną.

Przyczyny i czynniki ryzyka alergii pokarmowych

Przyczyną objawów alergii pokarmowej jest jedno — kontakt organizmu z alergenem. Różne czynniki mogą sprowokować „awarię” układu odpornościowego.

Główne czynniki ryzyka rozwoju alergii pokarmowej obejmują:

• predyspozycje genetyczne - w tym przypadku rodzice nie muszą koniecznie cierpieć na alergie pokarmowe, wystarczy „obciążony alergiczny wywiad rodzinny” (astma oskrzelowa, katar sienny, atopowe zapalenie skóry i inne);
• wiek - u dzieci ta patologiczna reakcja występuje częściej niż u dorosłych z powodu niedojrzałości układu odpornościowego. Niektóre typy alergii (np. na mleko, pszenicę i jaja) dzieci potrafią z czasem bezpiecznie „przerastać”;
• niektóre choroby skóry - atopowe zapalenie skóry wiąże się z wyższym ryzykiem rozwoju alergii pokarmowych. Uważa się, że może to być spowodowane zaburzeniem bariery skórnej i w konsekwencji nadwrażliwością na alergeny;
• czynniki środowiskowe - wysoki poziom zanieczyszczeń, a także „sterylne” warunki wczesnego dzieciństwa mogą zaburzać układ odpornościowy;
• określone zawody - osoby pracujące w przemyśle spożywczym mogą rozwinąć zawodowe alergie pokarmowe na ryby, owoce morza, pszenicę i inne produkty zbożowe, a także owoce i warzywa. Często występują u nich także alergie dróg oddechowych (astma, nieżyt nosa);
• opóźnione wprowadzanie niektórych pokarmów - uważa się, że zbyt późne wystawienie dzieci na działanie pewnych produktów zwiększa ryzyko uczulenia na nie;
• wielokrotne ukąszenia kleszczy, o których wspomnieliśmy powyżej;
• ukłucia meduz — japońscy surferzy, którzy byli wielokrotnie użądleni przez meduzy, obserwowano z większym prawdopodobieństwem rozwinięcia alergii na natto (fermentowane nasiona soi);
• stosowanie niektórych leków (np. cetuksymabu, który zawiera alergen alfa-gal).

Objawy alergii pokarmowych

Alergie pokarmowe u dzieci i dorosłych mogą mieć bardzo różnorodne objawy, od praktycznie niezauważalnych po potencjalnie śmiertelne (mogą spowodować zgon w ciągu minut). Zwykle pierwsze przejawy rozwijają się szybko — w ciągu 10–15 minut (do 2 godzin), z wyjątkiem opóźnionej alergii na czerwone mięso. Klasyczny obraz kliniczny tej postaci: osoba zjada mięso, a nagle budzi się w środku nocy z pokrzywką i zaburzeniami trawienia.

Możliwe objawy alergii pokarmowych:

• skóra - świąd, pokrzywka lub obrzęk Quinckego, zwiększone pocenie się;
• oczy - zaczerwienienie spojówek, świąd, obrzęk okolicy oczu, łzawienie;
• nosogardziel i jama ustna - kichanie, wydzielina z nosa, zatkanie nosa, metaliczny smak i swędzenie w ustach;
• układ oddechowy - ochrypły głos, duszność, przyspieszone oddychanie, kaszel, dławienie się, sinica skóry;
• serce i naczynia krwionośne - przyspieszenie lub zwolnienie akcji serca, zaburzenia rytmu i przewodzenia, spadek ciśnienia krwi, zatrzymanie krążenia;
• przewód pokarmowy - nudności i wymioty, skurcze brzucha, zaburzenia stolca (biegunka), wzdęcia;
• układ nerwowy - zawroty głowy, utrata przytomności, niepokój, lęk, poczucie nadchodzącej śmierci, drgawki.

W ciężkich alergiach pokarmowych rozwija się anafilaksja — ostra ogólnoustrojowa reakcja zagrażająca życiu. Może ona objawiać się jako:

• obrzęk krtani;
• skurcz oskrzeli z dławieniem;
• wstrząs anafilaktyczny — gwałtowny spadek ciśnienia krwi, który może doprowadzić do śmierci w ciągu kilku minut.

Nie jest trudno ją rozpoznać — u osoby pojawia się ochrypły głos, duszność, może skarżyć się na trudności w oddychaniu lub uczucie dławiącego się, nagłe osłabienie, zawroty głowy. W 90% przypadków występuje także obrzęk warg, języka lub całej twarzy. Często podczas oddychania słychać świsty (świszczący oddech). Przy znacznym spadku ciśnienia (hipotensji) osoba traci przytomność.

Wpływ alergii pokarmowych na zdrowie

Alergie pokarmowe mogą negatywnie wpływać na zdrowie całego organizmu, ale najbardziej dotknięty jest przewód pokarmowy. Kontakt z alergenami może prowadzić zarówno do ostrych objawów, jak i rozwoju odległych skutków.

Wpływ alergii na przewód pokarmowy:

• reakcje ostre - nudności i wymioty, bóle brzucha, biegunka;
• przewlekłe objawy - eozynofilowe zapalenie przełyku (alergiczne zapalenie przełyku), zespół zwiększonej przepuszczalności jelit (uszkodzenie błony śluzowej ułatwiające przedostawanie się bakterii i toksyn do krwi), przewlekłe zapalenie jelit;
• odległe skutki - zaburzenia mikrobioty jelitowej i jej funkcji immunologicznej, niedobory niektórych witamin i minerałów (np. żelaza czy wapnia) z powodu upośledzonego wchłaniania, rozwój przewlekłego zapalenia jelita grubego i innych patologii zapalnych.

Jak rozpoznać alergie pokarmowe u dzieci?

Ogólnie rzecz biorąc, alergie pokarmowe u dzieci objawiają się podobnie jak u dorosłych, ale u niemowląt nie zawsze łatwo jest je od razu rozpoznać. Bardzo często reakcja ta pojawia się po raz pierwszy podczas wprowadzania pokarmów uzupełniających.

Główne objawy „dziecięcych” alergii pokarmowych:

• zaczerwienienie i złuszczanie skóry na twarzy, policzkach, szyi, towarzyszący świąd;
• pęcherze przypominające poparzenie pokrzywą;
• nudności i wymioty;
• kolki brzuszne, objawiające się silnym niepokojem dziecka i płaczem z powodu bólu brzucha;
• biegunka lub zaparcia;
• pojawienie się śluzu i krwi w stolcu;
• zatkanie nosa (niezwiązane z infekcjami wirusowymi lub przeziębieniami);
• świsty i świsty oddechowe bez innych objawów ostrych infekcji dróg oddechowych (np. gorączki).

Anafilaksja u niemowląt jest rzadka, ale zawsze należy mieć ją na uwadze, ponieważ stan ten jest niezwykle niebezpieczny dla dziecka. Główne reakcje anafilaktyczne to:

• szybko narastający obrzęk twarzy, warg, języka;
• znaczne trudności z oddychaniem;
• nagła bladość, apatia;
• utrata przytomności.

U niemowląt alergie pokarmowe najczęściej dotyczą mleka krowiego, jaj, pszenicy, ryb.

Kiedy należy udać się do lekarza?

Do lekarza należy zgłosić się, gdy spożycie określonego pokarmu pogarsza samopoczucie lub powoduje wystąpienie objawów (np. wysypki, świądu itp.). Alergolog przeprowadzi kompleksowe badanie i ustali dokładną przyczynę takich objawów - alergię pokarmową, nietolerancję, choroby przewodu pokarmowego lub inną patologię.

Główne badania diagnostyczne przy podejrzeniu alergii pokarmowej:

• testy skórne - scarification (niewielka ilość alergenu nakładana jest na skórę i wykonywane jest mikrorysiecie) oraz testy prick (wewnątrzskórne, dokładniejsza metoda). To szybka i wysoce czuła diagnostyka, ale nie stosuje się jej u dzieci poniżej 2 lat (według innych źródeł do 3. roku życia). Ponadto testy skórne są nieinformacyjne dla niektórych pokarmów (np. poddanych obróbce cieplnej) i mogą same wywołać reakcję alergiczną;
• badania krwi - oznaczenie całkowitego IgE (jego wzrost wskazuje na alergię, ale nie określa, na który produkt) oraz swoistych IgE (identyfikuje konkretnego alergenu). Badania te są bezpieczne i można je wykonać w każdym wieku, lecz niestety czasem dają wyniki fałszywie dodatnie lub fałszywie ujemne;
• testy prowokacyjne są „złotym standardem” diagnostyki, ale wykonuje się je tylko w szpitalu ze względu na zwiększone ryzyko anafilaksji. Lekarze podają pacjentowi potencjalne alergeny i oceniają reakcję organizmu;
• dieta eliminacyjna - tymczasowe wyłączenie podejrzanego produktu z diety, a następnie jego ponowne wprowadzenie. Jeśli objawy podobnie znikają, a potem powracają — rozpoznanie alergii pokarmowej uważa się za potwierdzone.

Bez dokładnego rozpoznania alergii pokarmowej nie jest możliwe złagodzenie dolegliwości, dlatego trzeba przejść wszystkie badania zalecane przez lekarza, a dopiero potem rozpocząć terapię.

Jak leczyć alergie pokarmowe?

Leczenie alergii pokarmowych zaczyna się od odpowiedniej diety. Tutaj wszystko jest proste: brak „niebezpiecznych” produktów — brak niebezpiecznych reakcji. Dieta w alergiach nie powinna być jednak monotonna, ponieważ każdy alergen można zawsze zastąpić bezpiecznymi odpowiednikami:

• produkty mleczne - mleko sojowe, migdałowe lub kokosowe;
• pszenica i gluten - ryż, kukurydza, ziemniaki lub kasza gryczana;
• orzechy - nasiona słonecznika lub pestki dyni.

Aby przywrócić prawidłowe trawienie, w diecie powinny znaleźć się probiotyki i prebiotyki. Pomagają one nie tylko przewodowi pokarmowemu wrócić do normy po reakcji alergicznej, ale również odgrywają ważną rolę w zapobieganiu rozwojowi alergii pokarmowych i innych rodzajów alergii, zwłaszcza u dzieci. Jeśli produktów spożywczych (kefir, jogurt, błonnik) jest za mało, lekarze mogą zalecić probiotyki apteczne (Linex) i prebiotyki (laktuloza, inulina).

Linex Forte, 28 kapsułek, Sandoz

166

£15.60

Kup

Inulina FOS w proszku, 120 g, Zenyth

6

£10.60

Kup

Solaq Laktuloza, syrop, 500 ml

£12.30

Kup

Leki stosowane przy alergiach pokarmowych

Do leczenia alergii pokarmowych stosuje się różne grupy leków:

• leki przeciwhistaminowe (loratadyna, desloratadyna, feksofenadyna, cetyryzyna i inne) - są skuteczne, gdy reakcja alergiczna już wystąpiła, ale nie przebiega bardzo ciężko. Leki przeciwhistaminowe przy alergiach pokarmowych można stosować w postaci tabletek, kapsułek, kropli lub syropów;
• hormony glikokortykosteroidowe (prednizolon, dexametazon) - wskazane przy ciężkich alergiach;
• przeciwciała monoklonalne (omalizumab) - leki te blokują odpowiedź immunologiczną i minimalizują objawy nadwrażliwości nawet przy kontakcie z niebezpiecznym produktem. W Stanach Zjednoczonych stosuje się także specjalny preparat z antygenem orzeszka w postaci proszku.

Zapobieganie alergiom pokarmowym

Jeśli już masz alergię pokarmową, jedynym sposobem ochrony przed ostrą reakcją jest unikanie produktów uczulających.

Uwaga: jeśli jesteś bardzo wrażliwy, objawy mogą wystąpić nawet wtedy, gdy po prostu trzymasz „niebezpieczny” produkt w rękach lub wdychasz jego cząsteczki (np. alergie wziewne na orzeszki ziemne, mąkę, cynamon).

Ponadto pewne działania pomagają zmniejszyć ryzyko rozwoju alergii pokarmowych:

• karmienie piersią - sprzyja kształtowaniu prawidłowej mikrobioty jelitowej i zawiera szereg przeciwciał / składników immunomodulujących;
• terminowe wprowadzanie pokarmów uzupełniających - kiedyś uważano, że „niebezpieczne” pokarmy (jaja, ryby, orzechy) należy wprowadzać jak najpóźniej, ale z czasem lekarze zrewidowali te zalecenia. Wczesne wprowadzanie potencjalnych alergenów pomaga zmniejszyć prawdopodobieństwo alergii;
• unikanie niepotrzebnych ograniczeń - nie ma dowodów, że eliminacja określonych pokarmów z diety matki w ciąży lub podczas karmienia piersią zmniejsza ryzyko alergii u dziecka, dlatego lekarze obecnie pozwalają kobietom jeść, co chcą (oczywiście w rozsądnych granicach);
• utrzymanie równowagi mikroflory jelitowej - prawidłowe odżywianie, spożywanie probiotyków (np. produktów fermentowanych mlecznych) i prebiotyków (błonnik). Mikrobiota jelitowa odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu tolerancji immunologicznej (zdolności organizmu do nieodpływania na pokarmy);
• ograniczenie narażenia na szkodliwe czynniki - zanieczyszczone powietrze, dym tytoniowy, stosowanie antybiotyków ściśle zgodnie z zaleceniami lekarza;
• obserwacja przez alergologa w przypadku rodzinnego skłonności do alergii pokarmowych - ważne dla wczesnego wykrywania produktów uczulających.

W przypadku nadwrażliwości pyłkowej warto pamiętać o możliwości krzyżowej alergii i ostrożnie próbować potencjalnie alergizujących produktów (np. czereśnie i gruszki, jeśli uczulony jesteś na pyłek brzozy).

Ogólnie rzecz biorąc, kompleksowe podejście jest ważne zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu alergii pokarmowych — od zbilansowanej diety i witamin po przyjmowanie leków przepisanych przez alergologa.